19 Şub 2013

Değer Yasası 7: Üretim ve Mübadele


Üretim-Mübadele Abecesi

Yalıtılmış haldeki şeyleri anlamaya çalıştığımız her zaman sıkıntıya düşeriz. Şeylerin gerçek anlamı kendi içlerinde değil diğer şeylerle olan ilişkisi içinde anlaşılır. Mesela parayı ele alın. Garip hiyeroglif kaplı bu dikdörtgen kâğıt parçanın anlamını, modern kapitalist üretimin karmaşık koordinasyonu içinde oynadığı role baktığımızda anlayabiliriz. Kapitalist üretimi kaldırdığımızda bu dikdörtgen kâğıt parçası anlamını yitirir. Toplumsal ilişkiler bağlamından kopardığımızda paranın gerçekte ne olduğunu anlamak imkânsızdır. Eğer parayı yalıtılmış olarak incelersek, onun toplumsal gücünün tümünü dikdörtgen kâğıt parçalarının doğal bir özelliğiymiş gibi ele alırız. Bu anlam ve gücün belirli bir zaman ve mekâna özgü olmadığı, her yerde ve her zaman mevcut evrensel nitelikler olduğu görülmektedir.

Tabii ki bu saçma olurdu. Bununla birlikte burjuva ideolojisi ile ele alındığında şeyler ve kavramlar arasındaki bağlantısallığı görmedeki başarısızlık olağandır.

Bu video üretim ve mübadele arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Mübadele ve üretimin anlamlarını sadece birbirleriyle olan ilişkilerinden türettiğini tartışmaktadır. Gerçekten özgürlük, eşitlik, fayda, kıtlık, değer gibi genel kavramların anlamlarını tam olarak kavramak istiyorsak üretim ve mübadele ilişkisinin özel yapısını anlamamız gerektiğini de tartışmaktadır. Resmin bütününe bakmadan bu kavramları anlamak için yapılan girişimler "tek taraflı" olarak sonuçlanıyor. Anlam, bir ilişkiden kaynaklı bir şeymiş gibi değil de nesne/kavramın kendisinin doğası gibi görünür. Çünkü bir anlamın sonsuz ve doğal bir anlam olarak görüldüğü spesik bağlamları açıklamanın hiçbir yolu yoktur.

Üretim ve mübadele ilişkisini 3 farklı birbiriyle ilişkili bağlamda ele alacağız ve her biri bize aynı problem üzerinde farklı bir çerçeve sunacaktır. 1. Özgürlük ve Eşitlik; 2. Kıtlık, Fayda, 3. Değer

1. Özgürlük ve Eşitlik

Modern bilincimize öylesine derinden işlemiş olan bireysel özgürlük ve eşitlik kavramları nereden gelir?
Mübadele alanından gelir. Tüm bireyler satın alma ve satış dünyasında diledikleri gibi emeklerini ve emek ürünlerini özgür iradeleri ile satabilir ve alabilirler. Kimse kimseyi bu alış ve satış için zorlamaz. Bireylerin hayatları serbest seçimler dizisi gibi görünür ve bu beraberinde kişisel sorumluluk kavramını getirir. İnsanlar kendi kişisel şartlarından dolayı sadece kendilerini sorumlu tutuyor görünürler. Bu satın alma ve satma özgürlüğü mülk sahibi olmaları için bireyler arasında hukuki ilişkiler olduğunu varsayar. Böylece bireylerin sahip olduğu yasal haklar, herkes için eşit olup yasal eşitlik temelinde belirlenir.

Bu GENEL OLARAK özgürlük ve eşitlik kavramını oluşturur. Biz, bireysel özgürlük, insan hakları vb gibi bireyin vazgeçilemez haklarını konuşmaktayız. Bunlar insanların evrensel özellikleri olarak görülürken pazar mübadelesi de bu özelliklerin doğal ifadesi olarak görülür.

...analizimizde bazı şeylerin tek taraflı olabileceğine dair ipuçlarını zaten verdik. Belirli toplumsal ilişkilerin içinde yer almasından dolayı değil de kendi doğası gereğiymiş gibi bu bireysel özellikler evrensel özellikler olarak görünür. Birey yalıtılmış bir biçimde tek taraflı olarak anlaşılmaktadır. Toplumsal yapının belirli tipte bir bireyi yaratmasından ziyade evrensel bir tür olarak birey belirli bir toplumsal sistemi yaratıyormuş gibi görünür. Belirli bir gizlemeyi evrensel olarak her gördüğümüzde, bir kavramın evrenselliği gibi iddiaları her gördüğümüzde, analizimizin tek taraflı olduğuna ilişkin ipuçlarına sahip oluruz.

(Diğer taraf:)
Bu ipuçları piyasa özgürlüğü kavramının sorgulanmasını gerektirmektedir. Alıcı ve satıcıların, eş değerler olarak emek gücü ve metalarını satmakta özgür olduğu bir dünya için ne çeşit bir toplum gereklidir? Paradan, piyasadan ve burjuva devletinden daha fazlasına ihtiyacımız var. Üretim ilişkisinin belirli bir türü gereklidir.

Bireyler kimden alacakları ve kime satacaklarını seçme hususunda özgür olmalarına rağmen satmama ve almama hususunda özgür değildirler. Böyledir çünkü gereksinimlerimizi pazar yolu ile sağlarız. Böyle bir durum doğal olarak meydana gelmez. Üreticiler arasında belirli bir ilişkiyi varsayar.

Bireyler gereksinimlerini karşılamak için pazara gitmek zorundadır zira kendi başlarına geçim araçlarını yaratamazlar. Üretim araçlarından yoksundurlar. Üretim araçları, emek gücünü satarak gereksinimlerini karşılayan ezici çoğunluğa karşı birkaç kişinin elinde toplanmış özel bir metadır. Tüm aktörlerin eşit olduğu pazar perspektifinin tersine, üretimde toplumun iki sınıfa bölündüğünü görürüz; işçiler ve kapitalistler. Piyasa eşitliği üretimdeki eşitsizliği gerektirir.

Bu üretimin belirli bir türünü ifade eder: mübadele için üretim. Mübadele edilmek üzere üretilen metalar emekçinin kullanımı için yaratılmaz. Bunlar pazarda bir fiyata satılmak üzere üretilirler. Ve üretim araçları kapitalist sınıfın mülkiyetinde olduğu için üretimin amacı, insanların ihtiyaçlarını giderme değil emekçilerin sırtından kâr uğruna kâr sağlama durumuna gelir. İşçiden sızdırılan daha fazla emek kapitalist için daha fazla kâr demektir.

İşçi ve kapitalist meta ve emek-gücü alım ve satımı için pazarda karşılaştıklarında; özgür, kendi iradeleri olan yasal eşitler olarak karşılaşırlar. Piyasa özgürlüğü ve fabrikanın despotik düzeni arasında, piyasa eşitliği ve sınıf asimetrisi arasında çelişkili bir ilişki vardır. İki taraf birbiriyle ne kadar çelişkili olsa da bir o kadar birbirine bağımlıdır. Sınıflar ve sermaye eşitsizlikleri olmadan piyasa özgürlüğünden bahsedemeyiz. Baskı ve eşitsizliği tüm dünyaya yayan burjuva özgürlüklerinin bir yanılsama olduğunu söylersek üretimin tek taraflı analizinde fazla ileri gitmiş oluruz. Kapitalist üretimin mübadele için üretim olduğunu ve dolayısıyla bunun da piyasa özgürlüğü ile bağlantılı olduğunu unutmamalıyız. Piyasa özgürlüğü gerçektir. Ancak kendi maddi temelleri ile çelişir.

Özgürlük ve baskı, eşitlik ve eşitsizlik arasındaki bu çelişki bize ilk olarak mevcut toplumun eleştirisini yapma imkânı sunmaktadır. Bize sahip olamayacağımız bir özgürlük -eşitsizlikler dünyasında kendimizi eşitler olarak gördüğümüz için- vaat edildiğinden, içinde bulunduğumuz toplumun içsel eleştirisini yapabiliriz. Bu çelişkinin devinimidir ki bizim böylesine bir toplumdan olası çıkışı varsaymamıza imkân vermekte, özgürlük ve eşitliğin çelişkisiz bir temele dayandığı, bireylerin kendi yaşam yolunu seçmekte gerçekten özgür olabildiği bir dünyayı hayal etmede bize ilham vermektedir.


2. Kıtlık ve Fayda

Bugün standart bir iktisat kitabını açsanız, iktisadın, faydayı maksimize eden bireylerin özerk düşüncelerinin kıt kaynak kullanımını nasıl tahsis ettiğinin bir çalışması olduğunu okursunuz. Bireyler pazarda karar vermede bağımsız olduklarında kaynakların en uygun dağılımına doğalından ulaşılır. Ama bu istediğimiz her şeye sahip olabileceğimiz anlamına gelmez. Kıtlık koşullarında yaşarız. Bizler her zaman daha fazlasını isteriz. Bu yüzden her zaman tercih yapmak zorundayız. Yani bizim ders kitabı, mevcut koşulları görmezden gelerek sürekli daha fazlasını istediğimiz için bu yaşam biçiminden mutsuzluklar edindiğimiz gerçeğini hatırlatıyor; biz her zaman sahip olabileceğimizden fazlasını isteyeceğiz.

Böylece iktisat amacını ve odak noktasını oldukça dar bir anlamda tanımlıyor. Bireylerin pazarda vermiş oldukları kararlar üzerine odaklanır. Odak noktası mübadeledir. Bu, üretimle ilgili hiçbir şey söylemediği anlamına gelmez. Ancak üretimle ilgili gözlemleri kendi mübadele analizinden öğrendiği temel ilkelere dayanmaktadır. Üretim, sadece kıt kaynaklar arasında seçim yapan bireyler aleminden daha fazlası değildir.

Ve bu bakış açısıyla neoklasik iktisat kapitalizmin temel ideolojisini haklı gösterebilir: insanlar sınıflar olarak değil sadece bireyler olarak anlaşılır, yaşamdaki yazgımız için sadece kendimizi suçlayabiliriz, serbest piyasa bireylerin fayda maksimizasyonunu sağlamaları açısından en iyi yoldur, bu mevcut koşullar sadece en iyisi değil insan doğasının en iyi evrensel ifadesidir.

...burada da analizimizin tek taraflı olabileceğine dair ipuçlarına sahibiz.Önceki örnekte olduğu gibi evrensel ile belirli olanın birleştirilmesi söz konusudur. Bireylerin kapitalizmdeki  piyasa davranışlarının belirli görünüşleri; bütün zamanlar için insan davranışlarının evrensel,  doğuştan gelen özellikleri olarak kabul edilir. Piyasada yaptığımız belirli türdeki tercihler evrensel tercihler olarak düşünülür. Kıtlık, üretimin belirli bir organizasyonunun ürünü olarak değil zaman kavramından bağımsız, evrensel bir kavram olarak görülür. Bunlar ipuçlarımızdır. Şimdi bu fayda ve kıtlık kavramlarını, onların gerçek toplumsal bağlamları içindeki yerlerini görmek için sorgulayalım.

Fayda

Kim bu hesapçı, bencil, fayda maksimizasyoncusu birey? Daha yakından incelediğimizde bireylerin varlıklarının toplumsal varlıklarına bağlı olduğunu görürüz. Sadece toplumun belirli bir türü dolayımıyla belirli bir birey kavramına sahibiz.

Boşluktayken hiç bir isteğimizi oluşturamayız. Ne isteyeceğimiz öğretilmiştir.  İsteklerimizin peşinden nasıl gitmemiz gerektiği de öğretilmiştir. Farklı toplumlardaki insanların bu niyet/amaçlarını gerçekleştirme yolları farklıdır. Kapitalist toplumda biz isteklerimizi satın alırız. Bu ise emeğimizi pazarda satmamızı gerektirir. Bizim fayda-hesabı, sadece şeyleri ne kadar istediğimizin soyut bir ölçüsü değildir. Bu hesaplamaları yapılandıran toplumsal bir bağlam vardır.  Gelirimizi ve metaların toplumsal değerlerini dikkate almak zorundayız. Bu şeylerin hiç birisi (ücretler veya fiyatlar) sadece mübadele dünyasıyla açıklanamaz. Her iki kavram da üretimin analizini gerektirir.

Üretimin mantığı fayda maksimizasyonu ile aynı mantığı izlemez. Kapitalistler faydayı maksimize etmek adına üretime yatırım yapmazlar. Kâr elde etmek için yatırım yaparlar, soyut olarak değer elde etmek için. Kendi iyiliği için faydanın değil paranın peşinden koşar. Bu ayrı bir mantık, kapitalisti kendi çıkarları doğrultusunda yalnızca kişileştirilmiş bir mantığa dönüştüren kör bir hesaplama mantığıdır.

Kapitalistlerin kâr-maksimizasyonu toplumun ekonomik faaliyetlerinin çoğunu oluşturur. Yine de ekonominin sadece kendi faydalarını maksimize eden bireylerden oluştuğu aldatmacasına düşmek kolaydır. Bu şu sebepledir, tüm bireyler arasındaki tüm toplumsal bağlar, onları pazar işlemleri ile şekillenmiş olan kapitalistler veya işçiler haline getirir. Toplumsal ilişkilerimiz metalar arasındaki değer ilişkileri aracılığıyla sağlanmış olur. Ancak bu görünüm tek taraflıdır. Bireylerin fayda maksimizasyonunun varlığı, kapitalist toplumun toplumsal yapısını (özel mülkiyet, ücretli emek, piyasa ve kapitalist devleti)  gerektirir.

Bir sonraki videoda (özne-nesne) anlatacağımız gibi toplumdan bağımsız olarak birey ele alınamaz. Birey yapısı ve bireyden ne anladığımız toplumun yapısına göre değişir. Hesaplamalarımız için gerekli koşulları incelediğimizde, kişisel fayda maksimizasyonunda evrensel bireyin olmadığını görürüz. Toplumsal ilişkilerin belirli bir kümesinde ortaya çıkan bireydir.

Kıtlık

Ders kitabımızda, birey metaları değerlendirmek ve karşılaştırmak için rafları gezer. Onların nereden geldiklerini veya neden rafta olduklarını bilmemiz gerekmez. Arz -raflarda önceden mevcut olan statik madde miktarı- verilidir, iktisat onu varsayar, tıpkı yalıtılmış, hazcı tüketiciyi varsaydığı gibi.

Ders kitabımızı kurcalar ve arzı ne yaratır diye sorarsak tanıdık bir cevapla karşılaşırız: kıt kaynaklar. Bunların arasından seçim yapmak zorundayız. Pazarda alışveriş yapıyorken bize içlerinden seçim yapacağımız kaynakların statik verili dünyası gösterilir.

Kurnaz bir biçimde odak noktamız metaları gerçekte var eden herhangi bir etkinlikten saptırılıyor. Üretim sürecini anlamadan kıtlığı nasıl anlayacağız?  Odun sadece ağaç kesimini gerektiren bir süreç iken kömürün ayrıntılı bir madencilik süreci gerektirdiği gerçeğini bilmeden kömürün kıtlığını oduna göre nasıl kıyaslayabilirim? (Mozart CD’sinin bir düğme tıklamasıyla sayısız kere çoğaltılabileceği halde Van Gogh resminin tekrar hiç çizilemeyeceğini farkına varmadan düşünsel kıtlığı nasıl anlayacağız?) Kıtlık kavramı üretim kavramının sadece tersidir. Verilen nicelikteki şeyleri üreten insan emeğidir. “Kıt kaynaklar arasındaki seçimler” aslında emeğin farklı dağılımları arasındaki seçimlerdir.

ikinci kısıma sonuç:

Böylelikle iktisat ders kitabımızın yetersiz olduğunu gördük. Üretim tarzıyla bağdaştırılmadığı sürece bu iddiaların hiçbiri bir anlam ifade etmez: belirli tipte bir birey ve çıkarlarımızın peşinde koşma biçimini üreten çalışma etkinliğinin toplumsal örgütlenmesi. Bizim ders kitabı kurnazca bir şey yapmış. Tüm toplumsal bağlam bireylerden ve yüzleştikleri nesnelerden soyutlanmıştır. Toplumu bireyin sonucu gibi göstermiştir, tersi değil. Nesnelere toplumsal güçler atanmıştır. Kapitalist üretimin özgün yapısı daha önceden var olan değerli nesneler dünyasıyla yüzleşen evrensel insan doğası haline gelir.


3. Mübadele Değeri

Marx, tüm bunların gerçekten ne ile ilgili olduğunu anlamak için mübadele değeri kavramını sorgulamakla ilgilendi.  Bu ise onu metalara emek tarafından verilen içkin değer kavramına götürdü. Bu konuyu video 4’de incelemiştik. Bu konuyu, mübadele değeri kavramının tek taraflılığının sorgulanması olarak nasıl işlediğini göstermek amacıyla gözden geçireceğim.

Mübadele değeri yaşamımızda gözlemlenebilir bir olgudur. Metalar belirli oranlarda mübadele edilir. Metaların mübadele değeri, bir metanın diğeri ile mübadele edildiği orandır. İlk bakışta mübadele değeri rastlantısal görülebilir. Ancak gerçekte mübadelenin rastlantısal olmadığını gözlemleyebiliriz. Mübadele oranlarında bir süreklilik yaratmak için meta stokları yenilenir. Mübadelenin rastlantısal doğasını ortadan kaldırıp yerine toplumsal sürekliliği getiren bu süreç ne olabilir?

Bir kitap 30 kaleme eşittir derken büyüklükleri karşılaştırıyorum. Ama ne büyüklüğünü? Büyüklükleri karşılaştırabilmek için karşılaştırma yapabildiğin töz veya cevhere sahip olmalısın! Bu Marx’ı metanın içkin bir değere sahip olduğu sonucuna götürür. Tüm bu farklı mübadele değerleri bu içkin değeri ifade etmenin sadece farklı yollarıdır. Bizler içkin değeri değil metaların büyüklüğünü ölçen çeşitli metaları görürüz.

Hala mübadeleler dünyasındayız. Tüm yaptığımız, içkin değer savına neden olan mübadele değerinin yapısını incelemektir. Bu nokta kavramımızı daha fazla temellendirmek için mübadeleler dünyasını terk etmek zorunda olduğumuz noktadır. İçkin değer bizi üretim dünyasına gitmeye zorlayan dayanak kavramdır.

İçkin değeri meydana getiren töz nedir? Metaların kullanım değeri olamaz çünkü kullanım değerleri niceliksel olarak ilişkilendirilemez. Nicel olarak bir elmanın kullanımını bir arabanın kullanımı ile karşılaştıramazsınız. Bakılması gereken tek mantıklı yer, bireylerin içinde yaşadıkları dünyayı yarattıkları emek sürecidir.

İçkin değer sorusuna verilen bu yanıt Marksist tüm eleştirmenler (Bohm-Bawerk) tarafından kabul görmedi. Bazıları (Bohm-Bawerk) bu içkin değer yerine fayda veya kıtlık gibi birçok kavramın kullanılabileceğini öne sürdü. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi kıtlık ve fayda üretim teorisi temelinde ele alınmadığı sürece anlaşılamayan tek taraflı kavramlardır.

Yalnızca, dünyalarını şekillendiren insanların etkinliklerini ve bireyi şekillendiren belirli üretim biçiminin gidişatını anlayarak kıtlık ve faydayı anlayabiliriz. Kapitalist toplumu oluşturan değer ilişkileri içinde bizim incelememizin odak noktası emektir. Emek yüzyüze geldiğimiz nesnel dünyayı ve kendimizi yaratma şeklimizdir.

Bu değer kavramının bazıları için sezgisel olarak kabul edilebilir olmaması mantıklıdır. Kapitalist toplumda emeğimizden ayrılmışızdır. Emek gücümüz kapitaliste sattığımız bir metadır. Kapitalist bizim emeğimizin ve emek ürünümüzün sahibidir. Emeğimizi toplumsal bir etkinlik veya bir amaca yönelik etkinlik olarak algılamayız. Toplumsal emek haline gelmeden önce emeğimiz pazar değeri olan bir meta şeklini almak zorundadır. Değer, emeğimizin toplumsal doğasını gizler.

Bildiğimiz gibi Marx’ın burjuva öncülleri Adam Smith ve David Ricardo da emek değer teorisine katkıda bulunmuştur. Bunun, onların da, üretim ve mübadele arasındaki diyalektik ilişkiyi kurduğu anlamına geldiğini düşünebilirsiniz. Ancak durum böyle olmadı. Marx, biçimi içerik haline getirdikleri gerekçesiyle hem Smith’i hem de Ricardo’yu eleştirir.  Bu ayrımın çok önemli olduğu ortaya çıkıyor.

Değerin kaynağı emektir. Yani, değer oluşturan “toplumsal töz” emektir. (Daha sonra Marx bu emeğin,  toplumsal olarak gerekli soyut emeğin ne tür bir emek olduğunu, ne tür bir toplumun bunu ürettiğini incelemek zorunda kalacaktır.) Ancak metayı incelediğimizde bu içeriği göremiyoruz. Kurcalayabiliriz, dürtebiliriz, koklayabiliriz veya parçalayabiliriz ama toplumsal içeriğini göremeyiz. Bu, içerik maddi bir biçim şeklini aldığı içindir. Bu biçim ise mübadele değeridir. Maddi bir biçim alır derken kelimenin tam anlamıyla bunu ifade ediyoruz. Kitabın değeri kalem, lastik veya baritonlar şeklini alır.  Marx, değerin içeriği emek ile ve değerin biçimi olan mübadele değeri arasında ayrım yapar. 


Bunun anlamı değer ve mübadele değerinin farklı olduğudur. Fiyat mübadele değerinin özel bir ifadesi olduğu için fiyat ve değer ayrı şeylerdir. Fiyatlar değerin sadece dış görünüşüdür.  Ama bu değer, kendisinin kalem, lastik veya para fiziksel ifadesinden bağımsız sabit, fiziksel bir biçime sahip değildir. Yalnızca değerin biçimini görürüz, içeriğini değil.

Smith ve Ricardo için fiyat doğrudan değeri ile tanımlanabilir. Marx'ın biçimi içeriğe indirgediler derken kastettiği tam olarak budur. Onlar değerin içeriği emeği, doğrudan bir mübadele değeri varmış gibi ele almışlardı. Değerin, emeğin mübadele değeri maddi biçimini aldığı bir süreç olduğunu anlayamamışlardı. Ancak bu mübadele oranları değer değildir. Bunlar, üçüncü bir şeyi, içkin değer dediğimiz kavramı açıklar. Bu, Marx’ı, ondan öncekilerin ima ettiği bazı teorik problemlerin çözümü olan fiyatların değerler etrafında dalgalanmalarını incelemeye götürür.

Marx, Smith ve Ricardo’nun sormadığı önemli bir soruyu sorar: Hangi tür emek değer üretir? Smith ve Ricardo emek ve fiyatı özdeş olarak gördükleri için bütün emeklerin bütün zamanlarda değer yarattığını varsaymışlardır. Bildiğimiz üzere, bu şekilde evrensellik ve sonsuzluk kavramlarına başvurmak sorunludur. Sadece emeğin özel bir türü değer üretir: mübadele için emek. Dolayısıyla yalnızca yalnızca belirli bir tür toplum – piyasa ihtiyaçlarına göre düzenli, öngörülebilir, baskı altına alınmış emeğin olduğu - değer yasası tarafından yönetilen bir toplum olabilir.

Değer insan emeğinin evrensel bir görünüşü olarak görmektense, Marx onu emeğin belirli bir biçimini özgün olarak görüyordu: mübadele için üretim. Böylece Marx içerik ve biçimi ayırarak, evrensel ve özel arasındaki ayrımla piyasanın özelliklerinin belirli tür bir üretime özgü olduğunu göstermiş oluyordu: kapitalist üretim.

Sonuç

Açık gözükmese de, bu özel ve genel (evrensel) arasındaki ayrım, merkezi bir ideolojik konudur. Oldukça basit. Evrensel olan şeyler değiştirilemez. Düzenlemenin, mücadelenin, çalışmanın, sızlanmanın veya okumanın yararı yoktur. Eğer insanlar hep belirli bir şekildeyse o zaman şimdi de öyledirler. Ama bizler dünyayı değiştirmek istiyorsak, gerçeğimizin hangi yönlerden evrensel olmadığını, nelerin bizim toplumsal ilişkilerimizin örgütlenmesinin ürünü olduğunu, nelerin farlı bir örgütlenme türü altında değişebileceğini bilmemiz gerekir.

Kapitalist bir toplumda görünüşler dünyasının çoğu piyasa deneyimlerimizden, mübadele diyarından gelir. Ama bu tek taraflı bakış açısıyla bu piyasa deneyimlerinin tarihsel özgüllüğünü görmek mümkün değildir. Piyasanın özgürlük, eşitlik ve bireysellik temelinde yatan üretim ilişkileri hakkında belirli bir perspektife sahip olmaksızın, insan doğası hakkında evrenselleştirici ve yetersiz genellemeler yaparız. Böylesine tek taraflı bir bakış açısı, şimdiki zamanın içine sıkışmışız gibi, günümüzün problemlerinin üstesinden gelinemez, tüm zamanların genel geçer sorunlarıymış gibi görünmesine neden olur.

DİPNOTLAR

1. Şimdi birileri bütün bu metaların hala tüketicilere satılması gerektiğini ve bu yüzden faydanın tatmininin bütün üretimin sonunda olduğunu öne sürebilir. Ancak toplumdaki talebin büyük bir kısmı tamamen tüketicilerden gelen talep değildir. Üretken girdiler için kapitalistlerden gelen taleplerdir. Toplumdaki değerin büyük bir kısmı tamamen tüketici ürünlerine dönüşmez. Bunun yerine kapitalistler arasında karşılıklı olarak alınıp satılan ürünlerden oluşur.

2. Bohm-Bawerk'in Marx'ın değerin içeriği emektir savına eleştirisine yanıtta birçok akım tanımlanabilir. Kimileri Marx'ın Kapital'in 1. cildi, 1. bölümdeki savının özel yaklaşımını savunuyor. Bu kategoride aklıma ilk başta Rudolf Hilferding, Andrew Kliman ve Guglielmo Carchedi geliyor. Daha sonra Marx'ın bu bölümdeki savını analitik bir kanıt olarak sunmanın yanlış olduğunu söyleyenler var. Aksine, değerin içeriğinin soyut emek olduğu savı Marx'ın yöntemi (üretim tarzlarının bütün insan toplumunun örgütleyen ilkesi olduğu) kapsamında anlaşılmalıdır. I. I. Rubin bu yaklaşımı benimser. Üçüncü bir yaklaşımda benim de son zamanlarda incelediğim Rough Theory# blogunu tutan Nicole Peppereli'nin güncel bir çalışması var, kendisi 1. ciltin ilk bölümünün yapısının oldukça özgün olduğunu öne sürüyor. Marx'ın, burjuva yöntemle alay aracılığıyla okuyucu çekmek için toplumsal bağlamdan ayrılmış, tek yanlı, basit bir analitik kanıtla başladığını ileri sürüyor. Ancak bölümün sonunda bu basit analitik formülün rolünü değiştirerek, fetişizm savını yerleştiriyor... İlginç bir yaklaşım. Zaman zaman bu yaklaşımların bazılarını birleştirmeye çalıştım.

3. Örneğin, bu Marx'ın, bütün ayrıntıları bu serinin 6. videosunda anlatılan tüm şeyleri açıklayan toplumsal olarak gerekli emek zaman kuramına sahip olmasını sağlıyor. Bu ayrıca Marx'ın, Ricardo tarafından kaçınılan bir açmaz olan ortalama kârlar sorununu çözen Üretim Fiyatları kuramını yaratmasını da sağlıyor. Bu benim “Hangi Dönüşüm Problemi” videomda açıklanıyor. Burada ima edilen başka bir kilit nokta (burada incelemeye zamanım olmadığını hissettim) emek gücü ile emek arasındadır. Bu konu “sermaye nedir” ve “kâr nereden gelir?” gibi daha önceki/beceriksiz videolarımdan bazılarında ele alınmıştı.

Okuma Önerileri:
Ekonomi Politikten İktisada, Dimitri Milonakis ve Ben Fine,
Bu iktisat kuramının çok iyi bir tarihi, ekonomi politik içerisinden bütün farklı eğilimleri yöntembilimsel evrimini ve burjuva iktisatının kendisini, bütün karşıt eğilimleri çıkararak daima daraltıcı, özelleşmiş, matematiksel bir bilim olarak tekrar tanımladığı uzun tarihsel sürecini tartışıyor.

Diyalektik Görüngübilim; Marx'ın Yöntemi, Rosolyn Bologh
Bu kitabı gerçekten seviyorum. Sermayeyi anlamak için neden diyalektik analize ihtiyaç duyduğumuza dair okuduğum belki de en açık ve en ikna edici açıklama.

Yeni diyalektik ve Marx'ın Kapitali, Chris Arthur,
Arthur'un çalışmasından derlediğim belki de en önemli nokta, değer analizindeki bütün adımları kapitalizm bağlamında var olan adımlar şeklinde anlamanın gerekliliğidir. Arthur, sadece soyut olarak mübadeleden değer teorisinin bazı görünüşlerini geliştirme çabalarına karşı iyi eleştirilere sahip. Özellikle “basit meta üretimi” kavramına karşı iyi eleştirileri var. Bu dizide bu bakış açısını korumaya çalıştım. Şöyle ki, sürekli açıkça göstermeye çalıştım, ben kapitalizmle uğraşıyorum, mübadelenin soyut bir kapitalizm öncesi biçimiyle değil.

Diyaletiktiğin Dansı, Bertell Ollman
Diyalektiğe oldukça güzel bir giriş

Marx'ın Değer Yasası üzerine Denemeler, II Rubin, http://marxists.org/archive/rubin/value/index.htm
Bu özellikle üretim/mübadele ve içerik/biçim/öz üzerine iyi

Marx'ın İçkin Değer Kavramı, Andrew Kliman, http://libcom.org/files/kliman.pdf
Marx'ın değerin içeriği olarak emeği ve içkin değeri türeten mantıksal adımlarının oldukça ayrıntılı bir savunması.

Kapital, Karl Marx

Değer Yasası 6: Toplumsal Olarak Gerekli Emek Zaman


Tropikal adasında yalnız başına olan Robinson Crusoe, kendisi için bir kulübe inşa etmek istediği sürece bunu yapabilir. Bu ona kalmış bir şey. Biz, pazarda mübadele etmek üzere ürettiğimizde bu lükse sahip değiliz. Ekmek üreten Wonder Bread, pazarda Pepperidge Farm, Arnold ve White Rose ile rekabet içindedir. Eğer onun işçileri daha az üretkense, ekmek üretmek daha uzun zaman alıyorsa bunun anlamı ekmeğini daha fazla paraya satacak olması değildir. Ekmeğin toplumsal değeri bireyler tarafından belirlenmez, ekmek üretimi için gereken ortalama zaman ile belirlenir. Bu ortalama zamana “toplumsal olarak gerekli emek zaman” (TGEZ) denir.

Neoklasik iktisat teorisinde, makalelerdeki zarif matematiksel ifadeler ile verilen her türlü kavram gerçek dünyayı tanımlamak adına oldukça zayıftır. Kapitalist toplum ne zaman “genel denge” içinde olmuştur? “Pareto optimality” ne zaman olmuştur. Tüketiciler isteklerini ne zaman fayda ile ölçmüştür?

TGEZ bunlar gibi değildir. TGEZ, günlük yaşamda hep iş başında görebileceğimiz kadar gerçektir. Fabrika kapılarının arkasındaki kişisel emek, toplumsal değerini, ürettiği ürünler pazara gidip diğer işçilerin ürünleriyle kıyaslanasıya kadar bilemeyecektir. Bu kişisel emekler pazarda toplumsal hale gelir. TGEZ öne sürülmüştür. Bu TGEZ üretime etki eder. O, fabrikada neler olup bittiğini düzenler. Toplumsal olarak gerekli olandan daha fazla sürede üreten fabrikalar verimsiz olarak göz önüne alınır. Onlar üretim yöntemlerini değiştirmeli veya iş dünyasından çekilmelidir. Toplumsal olarak gerekli olandan daha az zamanda üreten fabrikalar da ortalamadan daha verimlidir ve ödüllendirilirler.

Bir televizyonun yapımının 1 saat sürdüğünü kabul edelim. 1 saat televizyonlar için TGEZ’dir. Fakat ACME TV fabrikasının sahibi, işçilerinin üretkenliğini iki katına çıkaran bazı yeni makineler kullanıyor olsun. Artık onlar bir televizyonu 30 dakikada, TGEZ’in altında üretebilmektedir. Bu, ACME’ye belirli bir zamanda ortalamanın iki katı kadar miktarda televizyon üretme imkânı verir.

Eğer, ACME bu televizyonları eski fiyatının yarısına satmış olsaydı eskisinden daha fazla para kazanamayacaktı ve bu yeni makinelere yatırım yapmış olması gereksiz olacaktı. Televizyonları bireysel değerleri (30 dakika) yerine TGEZ değerinde (1 saat) satmaya devam edecektir veya rakiplerini saf dışı edebilmek için TGEZ değerinin biraz altında satacaktır. Televizyonun fiyatı önemli bir değişime uğramadığından tüketicilerin televizyon talebi hala aynıdır, fakat ACME eskisinden iki kat daha fazla miktarda televizyon ürettiğinden pazarda bir televizyon fazlalığı vardır. ACME’nin rakipleri bütün televizyonlarını satamayacaktır. Üretimlerinin bir kısmı satılamayacaktır. Bununla birlikte, televizyonlarının çoğunu TGEZ değerinde satabilen ACME sadece kendi normal kârını değil, bir “süper-kâr” da sağlayacaktır. Çünkü televizyonlarını kendi bireysel değerlerinin üzerinde TGEZ değerinde veya onun biraz altında satmıştır.

Kâr, süper kâra karşı

Kâr, sömürülen işçilerden gelir. Parayı daha fazla paraya çevirmenin tek yolu, onu işçilere, daha doğru bir deyimle mal olduğundan daha büyük değer yaratabilen bir metaya yani emek gücüne yatırmaktır (Bu konu “Değer Yasası 5: Çelişkiler” videosunda incelenmişti). ACME, televizyonlarını TGEZ’in altında sattığında, sömürülen işçilerinden gelen normal kârını kazanmakla kalmaz, ayrıca bir “süper-kâr” da elde eder: TGEZ’in altında üretilen televizyonların mübadelesinde el koyulan kâr.

Kapitalistlerin sürekli TGEZ’i azaltma rekabeti, kapitalist toplumdaki teknolojik dinamizmi güdüleyen bu ”süper-kâr” için yarıştır. Böyle yapmakla kapitalistler sadece işçilerden değer sömürmekle kalmaz, mübadele ile gelen değerlere de el koyarlar.

Fiziksel üretkenlik, değer üretkenliğine karşı

ACME televizyon fabrikasına bu kurgusal bakış, ACME’nin daha fazla değer yarattığından ötürü daha fazla kâr ettiği izlenimini verebilir. Ancak durum böyle değildir. Aynı miktarda işçi, öncekiyle aynı miktarda iş yapmaktadır. Aynı miktarda harcanan emek zaman, daha fazla sayıda metaya yayılmıştır. Böylece, yarattıkları değer miktarı sadece fiziksel çıktı miktarı arttığı için artmamıştır. Fiziksel üretkenlik ve değer üretkenliği arasındaki bu farkı anlamak oldukça önemlidir. Televizyonların yapımı kolaylaştıkça fiyatları düşer. Bir şeyden daha fazla yapıyor olmamız daha fazla değer yaratıyor olduğumuz anlamına gelmemektedir. Eğer diğer firmalar, ACME’ninkine benzer teknoloji kullanmaya başlasalardı, televizyonların TGEZ’inin bir öncekinin yarısına düştüğünü ve ACME “süper-kâr”ının ortadan kaybolacağını görecektik.

Değere mübadelede el koymak

ACME’nin mübadelede değere el koyması yoluyla “süper-kâr” yapması ne anlama geliyor? Eğer bir metayı daha büyük bir değerde satarsanız mübadelede değere el koymuş olursunuz. Bunun oluşumunun birçok yolu vardır. Mübadelede değere el koymanın bir yolu, ürünü TGEZ’in altında üretip TGEZ değerinde satmaktır. Böylece, mübadeleye koyduğumuzdan daha büyüğünü almış oluruz. Fakat bu el koyulmuş değer nereden gelmektedir?

İlk bakışta, metayı satın alan tüketicilerden geliyor gibi görünmektedir. Fakat tüketiciler, metayı tam değerinde satın almaktadır, TGEZ değerinde. Onlar mübadelede herhangi bir değer kaybetmez. Televizyona 50$ öderler ve 50$ değerindeki televizyonu alırlar. Değer kaybedenler, hala TGEZ’de üretim yapan kapitalistlerdir. Tüm ürünlerini satamazlar, kaybederler. ACME onların tüketicilerini ayartabilmektedir.

Mübadele sıfır toplamlı bir oyundur. Biri kazandığında diğeri kaybetmek zorundadır. Oysa sadece televizyonları TGEZ değerinde satın almaya istekli insanlar vardır. ACME mübadelede değere el koyduğunda, bu onun, rakiplerinin kasalarından para çaldığı anlamına gelmemektedir. Rakiplerinden satış aşırdıkları anlamına gelmektedir. ACME’ye gerçekte yarattığından daha büyük bir değer gelmekte, rakiplerine daha azı gitmektedir. (1)

TGEZ ve emek süreci

Bu süreç, kapitalist toplumda her gün işlemektedir. Zaman ve verimliliğe karşı takıntımız var. İş gününde işçilerin hareketlerine kadar her şey zamanlanmış ve rasyonelleştirilmiştir. Çalar saatin çalmasından itibaren tren tarifesini kontrol eder, zaman kartlarını basar ve olabildiğince verimli çalışırsınız. Endüstri mühendisliğinin, toplumdaki TGEZ’i azaltmaya adanmış bir alanı var. Geçen yüzyılın en etkili zekâlarından bazıları, süper-kâr arayışında TGEZ'nın düşürülmesine önemli katkılar yapmış olan, Henry Ford ve Frederick Taylor gibi insanlar oldular.


Bu “süper-kâr” yaratmaya zorlama, toplumda gittikçe azalan miktarda emek kullanımı anlamına gelmemektedir. Bunun anlamı aynı miktar emek ile daha fazla çıktı üretmektir. Sıklıkla makinelerin işimizi azalttığını, yaşamı daha da kolaylaştırdığını söyleriz. Fakat kapitalist toplumda böyle değildir. Makineler sadece çalışılan saatte daha fazla çıktı yaratır. Makineler sıklıkla, işçilerin daha fazla iş üretmesi için kullanılır, çünkü makineler çalışmaya yoğunluk ve hızı dayatır. TGEZ, hareketlerimizi disipline eden, yalnızca değer üretimi için bizi o değerin üretimine sürükleyen, ortalama üretkenliğin üzerinde üretebildiğimizde bizi ödüllendirip ortalamanın altına düştüğümüzde de bizi cezalandıran ve üzerimizda baskı kuran bir güçtür.

TGEZ ve sermayenin merkezileşmesi ve yoğunlaşması

Kapitalistler süslü donanımlara yatırım yaparak TGEZ’i düşürme yarışındadırlar. Daha iyi makineler daha verimli emek süreci, daha fazla çıktı, daha düşük fiyatlar, daha fazla süper kâr ve yeni makinelere yatırılacak daha çok para demektir. TGEZ için rekabet, rekabet içerisinde kalabilmek için gittikçe daha fazla donanıma ihtiyaç duymaktır. Bu küçük firmaların pazarda tutunabilmesini daha da zorlaştırır. Firmaların ölçekleri büyüdükçe büyür ve belli bir endüstrideki firmaların sayısı azalır.  Kazananlar, kaybedenleri silip süpürür ve sermaye gittikçe daha az elde toplanmaya başlar. Eğer firmalar yeteri kadar güçlü duruma gelirse kimsenin kendilerinden daha etkin üretim yapamayacağı şekilde rekabetin önünü kesen önlemler alabilir. (2)

TGEZ ve Piyasa Sosyalizmi

Kapitalizmin eleştirisi için kullandığımız araçlar, kapitalizme alternatifi nasıl hayal ettiğimizi belirler. Pazardaki değişimlerle koordine edilen işçilerin sahibi olduğu kooperatifleri savunan piyasa sosyalizmi modelleri, kapitalizmi alt etmek istiyorsak kapitalist sınıfın zenginleşmesi için yapılan üretimin ortadan kaldırılması gerektiğini açıkça görmektedir. Gerçi, pazardaki mübadeleler tarafından koordine edilen herhangi bir toplum, hala TGEZ tarafından disipline edilmektedir.

Bunun anlamı, böyle bir toplumda işçilerin hareketlerinin toplumsal ortalama tarafından düzenleneceğidir.  TGEZ altında çalışan kooperatifler değere mübadelede el koyacaktır. Kooperatifler, TGEZ’i azaltmak için donanımlarını modernize etme rekabetine girecektir. Peki, kooperatifler emeği koruyan daha iyi donanımlara yatırım için parayı nereden elde edecektir? Kendilerini sömürmek zorundadırlar. Bu, kendi emeklerini rekabet edebilir kılmak için işçilerin sermayeleştirecek daha fazla paraya ihtiyaç duymaları, kendilerine daha az ücret ödemeleridir. İşçiler sadece TGEZ tarafından disipline edilmiş olmakla kalmayacak, aynı zamanda kendilerini rekabet içinde kalabilmek adına artı değer biriktirme ihtiyacı tarafından da disipline edilmiş halde bulacaklardır. Endüstrinin merkezileşmesi ile iş dünyası dışına itilmiş firma işçilerine ne olacaktır? Yeni firmaları başlatmak için sermayeyi nereden bulacaklardır? Onlar emeklerini pazarda satmak zorunda mıdırlar?

Kendi uğruna artı değer üretimi, süper kârlar için sert rekabet, emek süreçlerinin kişiliksiz piyasa güçlerinin kaprisleri ile disipline edilmesi… Tanıdık geliyor mu?  Muhtemelen birileri bunların pazar koordinasyonu ile TGEZ’den uzak bir biçimde gerçekleştirilemeyeceği görüşündedir. Bu durumda, en iyi seçeneğimiz en az sömürücü, en az yabancılaştıran piyasa sosyalizminin hangisi olduğunu tartışmak olacaktır. Fakat neden kendimizi tüm bunların olmadığı bir dünya hayal etmeye zorlamıyoruz?

Neysiz bir dünya?

Bu, kapitalizmi her eleştirdiğimizde en büyük soru gibi görünmektedir. Şüphesiz ki emek harcamak zaman alır ve toplumun ihtiyacı olan tüm malları üretebilmek için emeği koordine eden bir yol bulmalıyız. Elbette bu emek sadece acil olan malları değil artık malları da, gelecekteki çalışma yaşamını daha iyi yapacak olan uzun vadeli yatırımlardan altyapı ve makineleri de üretmelidir. Bu nedenle, ‘çalışmadan, zaman ayırmadan, artık üretmeden, makineler olmadan bir toplum üretmek istiyoruz’ diyemeyiz. (4)

Kapitalizm için özgün olan emek zamanın, artığın ve metaların tümünün değer cinsinden ölçülmesidir. Yaratılan metaların ve artığın yatırıldığı varlıkların tipleri ile emek süreçlerinde yer alanların yaşam kalitesi önemli değildir. Önemli olan sadece, değerin kendi uğruna sınırsız büyümesidir. Sermayenin varlığının tanımı budur.

Fakat insan emeğini, artık üretimini, yenilikleri, dağıtımı vb. ni değer üretimi olmaksızın koordine edeceksek, başka hangi yöntemi kullanabiliriz? Kapitalizme alternatif farklı önermelerde bulunmak bu dizinin kapsamında değil. Ama bu noktada, bu farklı alternatifleri değerlendirmek adına Marx’ın TGEZ analizi bize nasıl yardımcı olabilir konusunda konuşmak durumundayız.

Muhtemelen hepimiz, Marx’ın meşhur, komünizmin yüksek aşamasına dair tanımlamasını duymuşuzdur: “herkesten yeteneğine ve herkese ihtiyacına göre”. Marx gerçekte bu ifadeyi ileri sürmemiştir, ancak komünizm üzerine nadir yorumlarının birinde alıntılamıştır. Burada, toplum içerisindeki gerçek eşitliğe temel teşkil edecek şekilde, bireylerin üretebilme yeteneklerinden (veya ayrıcalıklarından)  bağımsız olacak şekilde, bir kişinin bir saatlik çalışması, herhangi başka birinin bir saatlik çalışmasına eş değerdir. Marx, “Gotha Programının Eleştirisi”nde, komünizmin ilk aşamasını, çalışma sonunda tüm çalışanların, üretkenlik seviyesi ile değil çalışma zamanları ile orantılı olan miktardaki tüketim mallarını alabilme hakkını veren bir sistem olarak tanımlar. TGEZ ve eşitsizlik yoktur. Çünkü herkesin işi aynı toplumsal güce sahiptir. Komünist toplumun nasıl işlemesi gerektiğine ilişkin sağlam bir plan olmadığı açıktır. Fakat bu bize komünizm hakkında düşünürken kendimize sormamız gereken radikal sorulara ilişkin işaretler vermektedir. (5)

Sonuç

Bizim bireysel emeğimiz, hemen toplumsal hale gelmez. Toplumsal olabilmek için önce değer haline gelmelidir. Fakat değer haline gelmekle toplumsal olarak gerekli emek zaman tarafından disipline edilir hale gelir.  TGEZ bizim bireysel emeklerimizi disipline eden, sürekli daha verimli çalışmaya zorlayan,  işimizi daha kolay veya daha tatmin edici hale getirmeyen bir dış kuvvet olarak davranır. TGEZ, kendisinin altında üretim yapıldığında süper kâr elde etmenin olanağını verir ve süper kâr arayışı kapitalist toplumun üretici güçlerinin çılgınca ve kaotik gelişimini, beklenmedik sonuçları ile birlikte getirir.

Sermaye veya rekabet için üretmeyen; ortak mülkiyet için üreten bir toplumda, aynı anlamda TGEZ olmayacaktır. Bunun anlamı çalışmanın değer yaratmak için olmayacağıdır. Çalışma, toplum için kullanım değeri ve işçiler için daha iyi bir yaşam sağlamak için olacaktır. Bizim kültürümüzde, işleri tatmin edici olan ve merak uyandıran az sayıda insana yoğun bir hayranlık duyarız. Büyük müzisyenler, atletler, sanatçılar vb. bizi etkiler, çünkü bu insanların işi yapabileceklerinin en iyisini yapmaya zorlar. Muhtemelen, TGEZ olmayan bir dünya, çalışmanın daha evrensel bir deneyim olacağı bir dünya olacaktır.

Dipnotlar:

1. Bireysel değer ve toplumsal değerin nasıl ayrıştığına bir başka örnek. Çoğu zaman Marx'ın alaylı eleştirmenleri (bu blogu sürekli taciz eden troller gibi), Marx'ın değer teorisini bir metanın bireysel değerinin (bir bireyin onu üretmek için harcadığı zaman miktarı) toplumsal değerden farklılaştığı örnekleri işaret ederek “çürütebileceklerini” düşünüyorlar. Ancak gördüğümüz üzere bu tür sapmalar Marx'ın kuramının merkezinde yer almaktadır. Gerçekte, Marx'ın kuramsallaştırmaya çok niyetli olduğu dinamizm ve dengesizliği yaratan bu bireysel değerin toplumsal değerden sapmalarıdır. Şuna sürekli dikkat çekmek önemlidir, Marx'ın değer kuramına yapılan alaylı eleştirilerin büyük bir kısmı toplumsal değerin tekil değerle sürekli çakışması gerektiği yanlış anlamasından ortaya çıkar.

2. Diğer taraftan, bazen sermayenin merkezileşmemesi (“decentralization”) için baskı uygulayan karşı-eylemsel güçler vardır. Yeni, emek yoğun üretim hatları açmak bunlardan biridir.

3. Marx'ın Gotha Programının Eleştirisinden: “O, toplumdan, şu kadar emek verdiğini saptayan bir belge alır (bunda kolektif fonlar için sarfetmiş olduğu emeğin indirimi yapılmıştır) ve bu belge ile toplumun tüketim araçları stoklarından, emeğinin eşit bir tutarı kadar bir miktar alır. Topluma, bir biçimde sunmuş olduğu aynı emek miktarını, ondan, başka bir biçimde geri alır.”

4. Şüphe yok ki izleyicilerinin çoğu “Zeitgeist Hareket”inin saçma sapanlıklarına aşinadır. Bu kimseler teknolojinin bizi bütün çalışmadan azat edeceğine, robotların bizim için herşeyi yaptığı emeksiz, parasız bir cennet kuracağına inanmaktadır. Bu kimseler ayrıca, o veya bu şekilde, makinelerin özgürleştirici olasılığının, bankerlerin ve “para sistemine” bağlı diğer seçkinlerin komplo güçleriyle toplumdan saklandığına da inanmaktadır. Her ne kadar onların parasız, bankersiz, seçkinsiz, fazla çalışmasız toplum arzularına katılsam da, kapitalizmin  (kapitalist kelimesini de çok kullanmıyorlar doğrusu) nasıl çalıştığına ilişkin açıklamalarının ve eleştirileri için önerdikleri çözümlerin birçoğuna karşı çok eleştirelim. Şikâyetlerimin başlıcası çalışma kavramlarına ilişkin. Çalışmanın kapitalist deneyimini bütün zamanlardaki ve mekânlardaki çalışma olarak öngörüyorlar, çalışmanın evrensel doğasının kötü olduğunu, kaçınılması gereken bir şey olduğunu ima ediyorlar. Tersine Marx çalışmayı, toplumsal yaşamımızı biçimlendirdiği için bizi birbirimize bağlayan toplumun tamamen özü olarak görüyor. Çalışmamızın örgütlenmesi bireysel ve kolektif olarak kendimizi nasıl anladığımızı etkiler. Benim düşünceme göre radikallerin çalışmanın doğasını, özgürleştirici bir olanak olarak yeniden biçimlendirme gereksinimi var. Benzer şekilde Zeitgeist ahalisi de kapitalist bir toplumda makinelerin çelişkili deneyimiyle tamamen yoğunlaşmışlardır. Bir taraftan makineler şaşırtıcı, görünüşte özgür kılma olasılıklarıyla bizi cezbediyor. Diğer taraftan işçinin pahasına emek sürecinin denetimi için bir araç olması ve teknolojinin toplumsal, çevresel, biyolojik ve psikolojik geriletme sonuçları makinenin gerçeğidir. Zeitgeist ahalisi varsayım yapıyor, o halde, daha fazla makineye sahip olsaydık sorun çözülürdü. Makinenin özgürleştirici olduğuna ilişkin burjuva romantikliği paylaşıyorlar. Makinelerin bütün insan emeğinin yerini alma yeteneğine ilişkin herhangi bir tartışmaya girmeden, böyle bir toplumsal emek olmadan ne yapardık konusunu sorgularım. Herhangi bir şeyin amacı ne olurdu? Ayrıca, gerçekten makineler insanların yapabileceği herşeyi, Zeitgeist ahalisinin iddia ettiği gibi yaratıcı emeğin çoğunu da yapabilselerdi çalışmayı red edebilecek, emek harcamaktan kaçınacak, toplumda bir takım hukuksal haklar isteyecek yetenekte bilinçli varlıklar olmazlar mıydı? İnanıyorum ki kapitalizme alternatif oluştururken, kapitalist üretim sürecindeki kavramsallığı ve işlemesi arasındaki bölünmeyi iyileştirmeyi hedeflemeliyiz, bu bölünmeyi daha yüksek düzey bir yabancılaşmaya taşımamalıyız.

5. Bu tür bir örgütlenme yönteminin can alıcı açılarından biri üretkenlik tabanlı emek belgeleri olmadan bu belgelerin para olarak dolaşımının şansı yoktur. Elbette bu Marx'ın, çağdaşlarınca geliştirilen bazı emek-para şemalarına karşı itirazıdır. Bu emek-kâğıtlarının para olarak dolaşımını, sadece meta üretimini kopyalamasını ne engelleyebilir? Sadece emeği tekrar dolaylı toplumsal hale getirmez mi? Marx'ın şeması içinde bütün emek doğrudan toplumsaldır ve bu yüzden emek kâğıtlarının kara borsada mübadelesi için bir neden yoktur. Bu konuda daha fazlası için Andrew Kliman'ın “Gotha Programının Eleştirisinde Kapitalizmden Komünizme Dönüşümü”nü inceleyin.

Okuma Önerileri:
Marx, Proudhon ve Sermayeye Alternatifler, Seth Weiss
Sermayenin Sınırları, David Harvey
bölüm 5 sermayenin merkezileşmesi üzerine

Kapital cilt 1, Karl Marx
ilk bölüm


Çeviri Kaynak: http://kapitalism101.wordpress.com/2010/09/21/law-of-value-6-socially-necessary-labor-time/

Değer Yasası 5: Çelişki


Marx değer yasasında sürekli olarak çelişkilerden söz eder. Ama bu çelişkiler "yuvarlak kare" veya "askeri zeka" gibi mantıksal çelişkiler değildir. Bunlar kapitalist toplumdaki toplumsal ilişkilerin tam da kalbine kazınmış çelişkilerdir. Kimileri çelişki yerine "karşıtlık" kelimesini tercih ediyor.

Hepimiz acı bir şekilde modern toplumun toplumsal karşıtlıklarla dolu olduğunun farkındayız. Aşırı zenginlik ortasında yoksulluk, muazzam işsizliğin yanında fazla çalışma, evleri ele geçiren bankalar, soylulaştırma, ırksal gerilimler, kadına karşı şiddet, emek mücadeleleri, çevresel ayrımcılık, polis vahşeti, çete şiddeti, nefret grupları, nüfusun muazzam göçü ve kıyamet gibi savaş. Marx, bu karşıtlıkların hepsini açıklamaya ilgi duyuyordu, ancak çözümlemesine bunlardan biriyle başlamadı.

Onun yerine ilk başta az çok zararsız görünen bir şeyle başladı: metayla. Neden? Çünkü meta kapitalizmdeki toplumsal ilişkilerin en temel parçasıdır. İnsanlar arasındaki üretim ilişkileri meta mübadelesi biçimini alır. Meta toplumsal ilişkilerin temel düzenleyicisidir. Dolayısıyla eğer bütün bu birbirinden farklı toplumsal karşıtlıkların birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu anlamak istiyorsak metayla başlamamız gerekiyor.

Daha önce gördüğümüz gibi, meta bir çelişki içerir: kullanım değerine ve mübadele değerine sahiptir. (Gördüğümüz üzere, değer mübadele değerinde gizlidir. Bu yüzden ilk başta kullanım değeri ve mübadele değeri arasında çelişki vardır dedik, daha sonra bunu kullanım değeri ve değer olarak sadeleştirdik.) İlk bakışta bu tamamen karşıt gözükmüyor. Oysa daha yakından bakmaya başladığımızda daha önemli bir karşıtlığın ortaya çıktığını görürüz.

Mülkiyet, mübadele ve şiddet

Neden insanlar kendi emeklerini pazarda bir mübadele değeri için, para için satmak zorundadır? Kendi geçim araçlarını kendileri üretemedikleri için. Bu kapitalizmin ayırt edici özelliğidir. Daha önceki üretim biçimlerinde insanların büyük bir çoğunluğu bazı üretim araçlarını kendileri için, kendi ihtiyaçları olan şeyleri üretmek için kullandılar. ("kullandılar" kullandığıma dikkat edin, "sahiptiler" demedim. Bunun nedeni feodal üretimin büyük kısmı ortak arazilerde gerçekleşiyordu. Arazinin bu kolektif kullanımı birçok kapitalizm öncesi toplumun bir parçası olmuştur.) İnsanlar bazen şeyleri takas ettiler veya sattılar, ama bunu kendileri için ürettikleri artığın bir parçasını satarak yaptılar. Artık ürününüzü satmanız, özellikle mübadele için üretmenizden çok farklıdır. "İlkel Birikim" adı verilen oldukça uzun, şiddet dolu tarihsel süreç boyunca bu üretim araçları özelleştirildi ve kapitalist adı verilen bir grup insanın mülkiyetine geçti. Önceden insanlar doğrudan kendi kullanımları için emek harcarken, şimdi geçim araçlarını elde etmek için pazara girmek zorundalar.

Doğrudan kullanım için değil de mübadele için üretmemiz gerçeği, mülk sahibi olmak ile mülksüz olmak arasındaki toplumsal karşıtlığı ifade eder. "Serbest Piyasa"da çalışırken bir temel zorlama vardır. Ve bu zorlama devlet, ordu veya kiralık haydutlar biçimlerinde olabilen dayatma şeklinde şiddet tehditini gerektirir. Şiddet üretim araçlarının özelleştirilmesi için gerekliydi ve mülkiyetin tüm meşruiyetini dayatmak için hala gereklidir.

Emek Gücü

İnsanlar pazarda geçim araçlarını alabilmek için, başka bir şey satmak zorundadır. Üretim araçları özel mülkiyet olduklarından satabilecekleri tek şey kendi emekleridir. Ama elbette emek gerçekte satılamaz. Bunun yerine iş yapabilme yeteneğimizi satarız: emek gücümüzü. İster saatler, isterse haftalar veya yıllar şeklinde olsun çalışma zamanının belirli bir miktarını satarız. Bu değerin emek zamanının bir ifadesi olmasının nedenidir.

Bizim yaratıcı çalışma yeteneğimiz, tam da bizi insan yapan ve topluma bağlayan şey, bir başkasına sattığımız bir meta haline gelir, "emek gücü" adı verilen bir meta. Emek gücü, diğer herhangi bir meta gibi, bir kullanım değeri ve bir mübadele değerine sahiptir. Ve tahmin ettiğiniz gibi bu değerler arasında bir çelişki vardır. Mübadele değeri bizim çalışma zamanımız için ödenen paradır, ücrettir. Ücretler bizim geçim araçlarımızın maliyetiyle tayin edilir. Gıda, barınma, giyim, ulaştırma, vb. maliyetine bağlıdır. Ancak emek gücümüzün kullanım değeri onun değer üretebilmesidir.  Bu emek gücünün iki karşı tarafıdır: bir tarafta bir ücrete mal olur, diğer tarafta değer üretir. Bu, bize ödenenden daha fazla değer üretmemizi mümkün kılar.

Bir saatte 5$ ücret alarak 20$ ederinde meta değeri üretebilirsiniz (1). Eğer başınıza bu geliyorsa sömürülüyorsunuz demektir. Ve hatta sömürülme oranınızın miktarı %300'dür. Sömürü emek gücünün kullanım değeri ve mübadele değeri arasındaki çelişkiyle mümkündür.

Kâr

Sömürü kapitalizm hakkındaki bir muammayı açıklar: kârın varlığı. Kapitalistler güne üretime yatırdıkları bir para tutarı ile başlarlar. Günün sonunda ilk yatırımlarından daha fazla miktarda para karşılığında sattıkları meta miktarına sahip olurlar. Sadece şeyleri alarak ve satarak kâr yaptıkları sanılabilir. Ancak sadece alarak ve satarak kâr elde edilemez. Çünkü alım ve satım toplamı sıfır olan bir oyundur. Biz metaları mübadele ederken sadece metaları bir yerden bir yere taşıyoruz. Bu süreç toplumdaki değerin toplam miktarını değiştirecek bir şey yapmaz. Elbette birini kazıklamak, birine fiyatı fazla söylemek, tekel fiyatı oluşturmak, vb. mümkündür, ama pazarda birinin kazanması demek bir başkasının kaybetmesi demektir. Sadece metaları etrafta hareket ettirerek toplam bir kâr elde edilemez. Zira kâr toplamda var olan bir şeydir. Toplumdaki değerin toplam miktarı her yıl genişler (GDP - Gross Domestic Product - Gayrısafî yurtiçi hâsıla) ve bu genişlemeye kâr adı verilir.

Elimizde bir muammamız veya bir çelişkimiz var gibi gözüküyor. Bir yandan pazar eşitliğin ve simetrinin diyarıdır. Pazar mübadelesi metaların değerini korur: metaların toplam değeri sadece mülkiyetlerin aktarılmasıyla değişmez. Bir kişinin kaybı bir başkasının kazancıyla dengelenmiştir, böylece meta mübadelesinde içsel bir simetri vardır. Yine de kâr, metaların alım ve satımıyla değerin genişlediği bir görüngüdür. Kâr asimetriktir. Az olandan çok gelir. Bu nasıl mümkün olabilir?

Marx, bu muammayı çözmek için pazarın ötesine, üretimin gizemli diyarına bakmamız gerektiğini söyler. Değerin genişlemesi üretimde, emeğin sömürülmesi aracılığıyla olur. Sömürü pazar mübadelesinin herhangi bir kuralını çiğnemez, çünkü mübadelede gerçekleşmez. Emek gücü de kendi değerinde satın alınır. Bu emeğin ürünleri de kendi değerlerinde satılır. Bu mübadeleler aracılığıyla hiç bir kâr oluşmaz. Kâr pazardan değil, emek sürecinden gelir. Kârın miktarını belirleyen ücret değerinin üstünde gerçekleştirilen emek miktarıdır. Pazar eşitlik ve simetrinin diyarı olarak kalırken, üretim asimetrinin ve sömürünün diyarıdır. Böylelikle üretim ve mübadele arasında bir çelişki vardır. Ve bu çelişki emek gücünün kullanım değeri ile mübadele değeri arasındaki çelişkiden dolayı mümkün olmaktadır.


Sınıf

Emek gücünün kullanımı ve mübadelesi arasındaki bu karşıtlık, kapitalistler ve işçiler arasındaki toplumsal karşıtlığı ifade eder. Kapitalistlerin ve işçilerin zıt çıkarları vardır. İşçiler geçim araçlarını isterler: barınma, gıda, giyim, bira. Kullanım değerleri isterler. Kapitalistler kullanım değerlerine ilgi duymazlar. Onlar mübadele değerinin peşindedir. Sermayelerinin büyüklüğünü kâr elde ederek genişletmek isterler. Her iki sınıfın da istediğini alması için diğerine ihtiyacı vardır. İşçiler hayatta kalabilmek için kendilerini bir ücret karşılığında satmalıdır. Kapitalist ise kâr elde etmek için sömürmek üzere işçileri istihdam etmek zorundadır. Yine de bu bağımlılığa rağmen çıkarları tamamen karşıttır. İşçilerin daha yüksek ücret alması, kapitalistin daha az kâr elde etmesi demektir. Kapitalistin daha fazla kâr elde etmesi daha da yoksullaşmış işçi sınıfı demektir. (Bu kapitalistler çürük elma olduğundan değildir. Onlar sermayenin çıkarlarının kişileşmiş halleri oldukları içindir.)

Açıkçası, sermaye ve emek arasındaki mücadele, kapitalist toplumlarda her zaman mevcuttur. İster razı olduğumuz çalışma miktarı üzerine günden güne süren mücadeleler şeklinde olsun isterse de daha iyi ücretler ve daha iyi çalışma koşulları için uzun erimli savaşlar şeklinde olsun. Ve hatta işyeri dışında da kapitalizmin sınıf karşıtlıkları açıkça hep vardır. İşçi sınıfının yarattığı değerin ücretler, kârlar, rantlar, faizler, vergiler olarak bölüşümü bizim hoşlanabildiğimiz standart yaşamımızın, yaşadığımız çevre, sahip olduğumuz yaşam fırsatları ve yaşamlarımızın kalitesi gibi herşeyiyle ilgilidir. Toplumsal ihtiyaçlar için kullanım değeri yaratmaktansa bir sınıfın kârını arttırmaya yönelik olarak yapılandırılmış bir toplumda, yaşamlarımızın kalitesi sermayenin ihtiyaçlarıyla ters orantılıdır. Geçtiğimiz 30 yılda, neoliberalizm sermayenin serbest akışı için engelleri yıktığında, muazzam miktarlarda zenginlik gittikçe azalan sayıda süper-kapitalistin ellerinde birikmiş, geri kalan dünyadaki yaşam standartları boyuna kötüleşmiştir.

Toplum, yeterli miktarda gıdaya barınmaya, bütün dünya nüfusunun çok daha az çalışabileceği teknolojiye ve bununla birlikte yaşamı kolaylaştıran en temel imkânlara sahip. (Belki de hepimiz konaklara, süslü arabalara ve tüm o ihtiyaç duyduğumuz pahalı kokaine sahip olmayacağız ama kendi rahat yaşamlarımızda yaşayabiliriz). Ve eğer tüm kendi yaşamımızı başkası için çalışarak harcamasaydık bu yaşamlar daha da tatmin edici olabilirdi. Ancak böyle bir topluma sahip değiliz, çünkü hedeflenen şey emeğimizle toplum için kullanım değeri değil sermaye için kâr üretmektir. Teknoloji ve üretkenlikteki sürekli devrimler çalışmayı kolaylaştırmayı veya yaşam kalitemizi iyileştirmeyi hedeflemiyor, emeği daha fazla kontrol altına alarak daha fazla kâr yaratmayı hedefliyor. Böylece iş yeri, emeği daha fazla değer üretme görevi için disiplin altında tutmak üzere tasarlanmış makineler, montaj hatları ve bilgisayarlar tarafından artan oranda hükmedilen bir yer haline geliyor.


Emek Süreci

İşin bilgisi işçiden alınarak makineye yerleştiriliyor. Böylece işçi emek süreci üzerindeki kontrolünü kaybeder, makinede kolayca sökülüp takılabilen küçük bir çark haline gelir. Başka bir çelişki ortaya çıktı: çalışma kavramı ile uygulaması arasındaki çelişki. Emek sürecine dair bilgimiz bizden alınıyor ve bize egemen olan ve çalışmamızı bizim için ücret dışında bir anlam ifade etmeyen rutin vazifelerin icra edildiği bir göreve indirgeyen bir makineye yerleştiriliyor. Bu popüler kültürü büyüleyen bir karşıtlık: insana karşı makine. Ama makinenin arkasında bizimle bizden sökülüp alınan, bize yabancılaştırılan, üzerimizde duran, çalışmamızı egemenlik altına alan yaratıcı güçlerimizin arasındaki toplumsal ilişki yatıyor.

Kriz

Ve sermayenin makineler biçiminde sürekli birikimi bir başka çelişkiye yol açar, makineler ve ham maddeler gibi ölü emeğe yatırılan sermaye ile, canlı emeğe yatırılan sermaye arasındaki çelişki. Makinelerdeki artış kapitalistlerin işçileri daha iyi sömürmesine (ve rekabette süper-kâr şeklinde uygun bir değere) olanak sağlasa da makineler değer yaratamaz. Makinelere ve ham maddelere gitgide daha fazla, emeğe gitgide daha az sermaye yatırımı yapıldıkça, toplumun gerçekten değer yaratan özü dışarıya itelenmiş olur. Bu, Marx'ın kriz kuramının başlangıç noktasıdır. Genişleyen üretime sürekli yeniden yatırılmak zorunda olan sermaye kütlesi arttıkça, yatırım artan biçimde canlı emek yerine ölü emeğe yapılan yatırım haline geliyor. Bu da bütün biçimlerdeki sermayenin yıkımını ve değer kaybına uğramasını gerektiren muazzam bir kriz için sahneyi hazırlıyor.

Sonuç

Marx'ın kapitalist toplum modelinin tamamı temel bir başlangıç noktasından türetilmiştir: metanın analizi. Toplumu üreten metanın düzenleyici ilkesi değer temel fikrinden, metanın kullanım değeri ve mübadele değeri arasındaki çelişkiyi tanıtır. Ve sonra, ciltler boyunca bu çelişkinin gözler önüne serilmesinin diğer bütün çelişkileri nasıl ortaya çıkardığını gösterir: sınıflar arasındaki, toplum ve kendisi arasındaki, makineler ve insanlar arasındaki, çalışma anlayışı ve uygulaması arasındaki çelişkiler. Görünüşte masum bir ayrım olarak başlayan kullanım ve mübadele değeri ayrımı, sınıf mücadelesi ve krizin özü haline gelir.

Bu, toplumdaki her sorunun doğrudan değer yasası ile açıklanabileceği anlamına gelmez. Ancak, toplumsal zenginliğin ve gücün nasıl yaratıldığını ve paylaşıldığını anlamadan, eşitsizlik üzerine bir tartışmayı nasıl anlayabiliriz? Pazarın zorlayıcı doğasını, meta mübadelesiyle üretilen derin eşitsizlikleri ve sermayenin ne pahasına olursa olsun birikim zorunluluğunu anlamadan şiddeti nasıl anlayabiliriz? Kapitalist toplumda düzenlenmiş üretim ilişkilerinin usulünü tartışmadan, çevre krizine çözümü nasıl tartışabiliriz? Soldaki sorun bunları önemseyen az sayıda insan olması değildir. Sorun, bu gibi konuları toplumumuzun temel yapısının terimleriyle konuşacak kuramsal araçlara ve isteğe sahip olan yeterli insanın olmamasıdır. Bu yüzden değer yasası bugünü anlamakta oldukça önemlidir. Eğer toplumdaki karşıtlıkları alt etmek istiyorsak, ilk olarak bu karşıtlıkların nasıl ilişkilendiğini anlamamız gerekiyor ve bunu yapmak için en baştan, metanın analizinden başlamamız gerekiyor.

Dipnotlar

1. Tabi ki bir metanın fiyatı sadece ona harcanan emekten daha fazlasıdır. Ayrıca ham maddeleri ve makineler gibi üretim gereçlerine daha önce harcanmış (geçmiş) emek te vardır. Metanın fiyatı ölü emeğe (ham maddeler, makineler ve geçmiş emeğin diğer ürünleri) ve canlı emeğe (işçilerin ücretleri) yatırılan paranın toplamıyla artı değer (işçilerin karşılığı ödenmemiş emeği) miktarının toplamıdır.